"Я НЕ БАЮСЯ ЖЫЦЬЦЁВАЙ БУРЫ"

(лiставаньне Зоськi Верас з Сяргеем Панiзьнiкам * i Генадзем Каханоўскiм *)

5/ІІ.81 Вільня

Паважаны Сяргей Сьцяпанавіч.

Відаць, нашыя лісты размінуліся. Бо я Вам нядаўна выслала адказ на папярэдні ліст. Я Вас крыху не разумею. Пры чым тут маё 90-годдзе? Яно будзе аж за 1.5 года. Апрача таго, летась прыяжджала да мяне экіпа з тэлебачаньня: У. І. Содаль *, М. Эдуардаўна Самуйлёнак * і г. д. Рабілі здымкі, я крыху расказала пра М.Багдановіча *. Пасьля М.Э.Самуйлёнак пісала, што здымкі выйшлі добра і г.д. А што я новага пра Максіма магу расказаць? Усё, што помніла, было ўжо ў друку “5-ць месяцаў у Менску”. Аб Яго прыезьдзе ў Вільню ведаю з кніжак, мы з ім аб гэтым ніколі не гаварылі. А рабіць перадачу аба мне? Гэта ж будзе супярэчліва з тым, што пішацца і друкуецца аб Зах. Беларусі. Вы, напэўна, чытаеце “Маладосьць” *. У адным з леташніх нумароў (у якім ня помню) быў артыкул У.Калесьніка *. Ён расказвае аб працы падпольшчыкаў, камсамольцаў і г. д. у Вільні. Прычым дадае: “Былі тут розныя каапэратывы, розныя рэдакцыі, і мы іх цярпелі”. Значыцца, яны былі шкодныя? Хіба так трэба разумець? А якія ж гэта былі каапэратывы?.”Бел. Каапэратыўны Банк”, “Спажывецкі каапэратыў” і “Бел. каапэратыўнае пчалярскае Т-ва “Пчала”. А рэдакцыі: “Шлях Моладзі” *, “Заранка” *, “Пралескі” *. Калі такія арганізацыі былі “шкодныя”, то і людзі, якія ў іх працавалі, прыносілі не карысьць, а шкоду.

За што ж іх хваліць?

Можа падняцца бура. Будуць аспрэчваць тое, што было. Тое, што для мяне дарагое. Я Вам удзячная за ўвагу, але кіньце лепш гэтую справу.

Зоська Верас

Што тычыцца Янкі Саламевіча *, то Ён мяне ведае хіба так, як я сябе сама. У Яго мае ўспаміны, чытаў шмат маіх (асабіста да мяне) лістоў. І я Яму веру ды заўсёды захопліваюся шчырасьцю і праўдзівасьцю Яго крытычных артыкулаў.

Верш Ваш у свой час я атрымала і прасіла Вам падзякаваць. Відаць, маёй просьбы ня споўнілі. То дзякую сардэчна яшчэ раз. Хаваю яго разам з іншымі павіншавальнымі вершамі. Маю ад Ларысы Ант. Геніюш *, ад Дануты Бічэль *, ад маладога, яшчэ амаль ня знанага, паэта. Часта сабе іх перачытваю, пераглядаю разам з іншымі памяткамі.

Ізноў мушу прасіць прабачэньня за такі неахайны ліст, папраўкі, прыпіскі. Відаць, перадвясенняя пагода дрэнна на мяне дзеіць. Чуюся нядобра, не магу спаць і г.д.

Усяго Вам найлепшага!

Яшчэ раз дзякую за ўвагу да мяне.

Пішыце.

Л. Войцік

19/ІІІ.81 Вільня

Сардэчна дзякую за здымак, за ліст і за цёплы, такі мілы верш.

Не падвіленскія лясы мяне ўзгадавалі,
Не з іх шэптам песьня плыла.
Хвалі Нёмана мяне чаравалі
І Сакольшчынай думка жыла.

І да Вільні, хоць гэта ўжо ад 1923 года, я ніяк прывыкнуць не магу. Усё тут чужое. Асабліва цяпер, калі знаёмыя беларускія сем’і павыміралі і нікога з тых часоў (20-30-ыя) ужо німа.

А я сапраўды зрабілася “лясная”. Тым больш, што шмат дрэваў каля хаты пасаджаныя маімі і мужа (памёр у 1948 г.) * рукамі, а маю нават сьліўкі, прывезеныя з Сакольшчыны, з саду майго Дзеда. Так што тут, у лесе, чуюся сапраўды ў сябе.

Удзячная буду, калі паклоніцеся ад мяне Максіму *. А і Чорнае мора прывітайце. У самой Ялце я не была, а толькі пераплывала каля яе два разы, г. зн. 4 р. У адзін бок і назад, едучы ў Судак, дзе Дзядзька – мамы брат – быў лясьнічым. Першы раз у 1895 г. (было мне 3 гады), другі – у 1899 – было мне сем. А як я ўсё помню, як бы гэта год таму было! У мяне вельмі добрая памяць у зроку – я ўсё бачу.

А цяпер такая справа. У Маладзечанскім р-не ёсьць вёска Мясота *, каля якой праходзіць старая дарога з Менска ў Вільню. Там каля школы паставілі некалькі вялікіх каменьняў – глыжнякоў (не згаджаюся на русізм – “валун”), і на іх мэмарыяльныя дошкі з прозьвішчамі паэтаў розных нацыянальнасьцей, якія па гэтай дарозе праяжджалі. Гэтыя мэмарыяльныя помнікі каля школы. Я з гэтай школай карэспандую (з вучнямі 8 кл.). Мне прыслалі здымкі, сьпісак імёнаў, якія там зазначаны, і верш літоўскага паэта Віктараса Вапіса, пераложаны (а мо напісаны?) на рускую мову. Я абяцала дзецям гэтай школы, што папрашу каго з беларускіх паэтаў, каб пералажыў верш на мову беларускую. Да гэтай пары я гэтага не зрабіла, што мяне вельмі мучыць. Нарэшце сяньня перапісала і пасылаю Вам з вялікай просьбай зрабіць пераклад. Мо ў Вас вольная хвіліна знойдзецца, а я буду бязьмежна ўдзячная.

Усяго найлепшага!

Яшчэ раз дзякую за верш.

З. Верас

18/ІХ.81 Вільня

Паважаны Сяргей Сьцяпанавіч.

Сардэчна дзякую за памяць, за добрыя пажаданьні і за мілы падарунак. Ведаючы, што выходзіць зборнічак Вашых вершаў для дзяцей *, я сапраўды мела ахвоту пазнаёміцца з ім. Тое, што друкуецца ў “Вясёлцы” *, за рэдкімі выняткамі, зусім мне не падабаецца. Некалісь у гэтай часапісі быў надрукаваны верш В.Віткі *, які меў мэтай пазнаёміць дзяцей з расьлінамі Беларусі. Задума добрая, але ў цэлым вершы было ня больш 3-4 назоваў беларускіх, а рэшта ўсе расейскія. Ці гэтак робіцца? Гэта ж акалечваньне маленькай беларускай душы. Аддзіраньне яе з уласнай мовы...

Што да Вашай прапановы, думаю, што нічога ня выйдзе. Хварэю. Быў у мяне хранічны бранхіт. Відаць, вынашывала я яго доўга, аж пакуль не абвастрыўся. Тады лекары, баючыся, каб не перайшоў у запаленьне, узяліся за мяне востра: банькі, а пасьля амаль 2 тыдні 3 разы ў дзень уколы пэніцыліна. Учора лекар сказаў, што лёгкія чыстыя, але мушу вельмі перасьцерагацца. Сяджу ў 4 сьценах. Засталіся склерозныя спазмы, хвароба страўніка старая-старая. Усё гэта забірае апошнія сілы. Добра яшчэ, што толькі фізычныя, бо галава, на шчасьце, яшчэ працуе. Цяпер далей розныя ўколы ды г.п.

А ў апошнім, аб чым жа яшчэ я магла б расказаць? Усё расказана, запісана і то не адзін раз. Міністэрства культуры прыслала да мяне мастака Анатоля Аляксандравіча Наліваева *, каб намаляваў мой партрэт. Зразумела, гэта не за мае нейкія там заслугі, але таму, што я адна з тых (жывых), хто ведаў Максіма Багдановіча ў Менску. Аказалася, што да партрэту трэба было яшчэ даць мне свой аўтограф у форме кусочка ўспамінаў. І гэта я зрабіла. Цяпер у мяне сапраўды нічога не засталося ў запасе. Але Вас асабіста з прыемнасьцю ў сябе пабачу. Так шмат хацелася б Вам паказаць са старых-старых часоў.

Цяпер у нас залатая восень, да таго прыбраная кветкамі. Мо і натхненьне на пару вершаў узьнікла б? Нічога ня помню, ці я Вас інфармавала, як да мяне дабрацца? Пішу шмат каму, і зусім магчыма памыліцца і аднаму чалавеку напісаць тое самае 2 разы. На ўсялякі выпадак пасылаю тэлефон майго Зяця Лявона Антонавіча Луцкевіча * на працы. Кожны дзень да гадз. 16-ай, апрача суботы і нядзелі. Найлепш пазваніць проста з Менска, назначыць дзень і гадзіну прыезду. А не, то тут, на мейсцы, з вакзала. Ён сустрэне і прывядзе да мяне. Чакаю.

Усяго добрага!

З. Верас

P.S. Ад Міхася Забэйды * – ні гуку.

19/XI.81 Вільня

Паважаны Сяргей Сьцяпанавіч.

Пішу, каб дасказаць недагаворанае. Вы вельмі сьпяшалі, і я не змагла даць патрэбных камэнтарыяў. Перадусім мне вельмі замінала тое, што я была змушана замоўчваць прозьвішча чалавека, які ў той час, у сувязі з побытам М.Багдановіча, іграў вялікую ролю. Гэта – Аркадзь Смоліч *. Ён менавіта атрымаў ад Максіма ліст, паведамляючы аб прыезьдзе. Ён Яго спаткаў (разам з Фальскім * і Галубком *), Ён стараўся аб працы для Максіма і г.д. І Максім найбольш, найшчырэй сябраваў з А.С-чам. Я Арк. С-ча ведала яшчэ з 1913 г., калі была ў Варшаве на курсах, а Ён у Пулавах (Нова-Александр.) на аграноміі. Пасьля мы ўвесь час карэспандавалі, але спаткаліся ізноў у Мінску ў 1915 г. Ён быў аднагодкам Максіма, значыцца, на год старэйшым аб мяне – называў мяне “сястронкай”. Таму так выйшла, што мы ўтраіх найчасьцей трымаліся разам. І спатканьне Новага 1917 г. разам арганізавалі, і пасьля ўтраіх пачалі апрацовываць чытанку для будучых (была надзея) школаў. Аркадзь С. І сына свайго назваў Максімам. А цяпер, як ні крыўдна, трэба аб гэтым маўчаць.

Другое. Напэўна, помніце, што я сказала: “Мы загадзя шукалі кватэры для Максіма і пастанавілі наняць пакой у З.Бядулі * – сьветлы, вялікі, з 2 вокнамі, з асобным уваходам”. І гэтак было сапраўды. Я ўпэўненая, што Вы чыталі Бядулеў твор “Страцім лебедзь” * і помніце, што Ён піша: “Я запрасіў М.Багд[ановіча] да сябе на кватэру...” і далей вельмі ўзрушаны расказвае, як яны з Максімам жылі ў адным пакоі і г. д. Ды там у Бядулі адна мана ад пачатку да канца. Вось аб гэтым я хацела расказаць каму-небудзь асабіста. Чалавеку, які б мяне зразумеў і паверыў. Маю зроблены плян Бядулевай кватэры, па якім можна пераканацца, як і дзе жыў Максім. Калі ў “Літаратуры і Мастацтве” * былі надрукаваныя мае ўспаміны аб М.Багдановічу “5 месяцаў у Менску” *, жонка Бядулі падняла гвалт на ўвесь Мінск. Хадзіла ў рэдакцыю, у Саюз пісьменьнікаў, аж да М.Танка * дабралася. Усім даказывала, што ўсё напісанае ў маім артыкуле – адна няпраўда. Баюся, каб і цяпер з фільмамі не было таго самага. Бо, відаць, і цяпер ёсьць адаратары Бядулі. У нейкім артыкуле паўтаралася, што Максім “жыў паўгода разам з Бядулям у адным пакоі...”, а цяпер з прыкрасьцю пабачыла ў “Беларусі” * малюнак – “Максім і Бядуля” *. Максім, які за нішто на сьвеце не хацеў, каб Яго вонкавы выгляд прыгадваў хваробу, – абкручаны чырвонай коўдрай ды яшчэ з насоўкай у руках! І гэта будзе ў музэі ды і “Страцім Лебедзь” таксама! Жах...

Калі Н.Ватацы * прыгатаўляла да друку “Шлях паэта” 33, я праз знаёмую старалася растлумачыць, што друкаваць можна або-або – ці мае “5 месяцаў...” ці Бядулі “Страцім...”, - бо гэта ж адно другому пярэчыць. Ды ня толькі я, і пісьменьнікі некаторыя казалі тое ж. Не памагло...

А цяпер праз Музэй, праз яго наведывальнікаў пойдзе няпраўда на ўсю Беларусь і далей. Ведаю, што на гэта рады німа, але хачу, каб хоць знаёмыя мне людзі ведалі, у чым справа. Ведаю, што маеце прыехаць, але мо ізноў ня будзе магчымасьці гаварыць на гэтую тэму, таму пішу.

Усяго добрага!

Усім знаёмым сардэчнае прывітаньне.

Л. Войцік

14/XI.82 Вільня

Дарагі Сяргей Сьцяпанавіч.

Атрымала абодва Вашыя лісты з новай кватэры. Адказваю па чарзе.

Першы – вельмі радасны. Не падумайце, што ідзе аб пэнсыю. Вядома, пэнсыя рэч важная, тым больш цяпер, калі я ўжо да фізычнай працы (на агародзе і ў садзе) зусім ня здатная, бо калісь гэтая праца прыносіла шмат карысьці. Адным словам, ня вельмі прыемна быць на ўтрыманьні хоць бы і найлепшых дзяцей. Але мяне ўцешыла надзвычайна другое, што хочаце пазнаёміцца з флёрай свайго найбліжэйшага для Вас Краю і выдаць для дзяцей нешта аб прыродзе і то не бяздумна, а беручы пад увагу чыстыя, сапраўды беларускія назовы расьлін, а можа і птушак. Слоўнік * мой паглядзіце, а апрача таго прыгатавала для Вас выпісаныя назовы расьлін (і птушак таксама) са слоўніка В.Ластоўскага *. Я сама, прыгатаўляючы свой слоўнік , працай Ластоўскага карысталася побач з уласнымі запісамі. А яшчэ і пакажу расьліны, як жывыя, у добра выданай і апрацаванай кніжачцы “Botanika na ...” – rok 1902, Warszawa. Рысункі па табліцах каляровыя, добрай работы. Бацька мне яе купіў, як толькі паказалася ў кнігарнях. Мне было тады 10 г. І я яе да гэтага часу маю і, мала таго, часта ёю карыстаюся. Для мяне бачыць у літаратуры са спакойным сумленьнем падаваныя назовы чужаземныя – гэта трагедыя.

Мо помніце ў “Вясёлцы” быў даўгі верш В.Віткі аб расьлінах. Што ж, задума добрая, верш лёгкі, але што з таго, калі на цэлай старонцы было мо 4-5 беларускіх назоваў. Рэшта або чыста расейская – Іван-чай, Адуванчык (ад польскага Дзьмухавец), Зверабой і г.п. – або ў перакладзе: Анюціны вочкі, Першацвет і г.п. Я дзіўлюся і крыўдую на этнографаў. Запісваюць песьні, легенды, казкі. Друкуюць кніжкі. Гэта добра, але калі зьвернем увагу на расьліну пад нагамі, або гаворыш аб ёй, то найчасьцей трэба перакладаць ім беларускі назоў на расейскі. Тады зразумеюць. Ці ж гэта не баліць?

З пісьменьнікаў нашых, то надзвычай добра ведае флёру Беларусі і падае чыста беларускія назовы расьлін В.Адамчык *. Аж усьміхнешся, чытаючы знаёмы назоў. Толькі што мне Яго цяжка чытаць, бо не люблю такога “разцягнутага” стылю.

Я маю адзіны верш аб кветках, пісаны для сына, як Яму ішоў 3-ці год. Ёсьць і больш, але аб кветках адзін.

Дзякую за новыя весткі аб пастаноўцы “Сіраты” *. Мо ў свой час аб гэтым ведала, магчыма, і “Сірата” ў мяне была, і лісты з Латвіі, напэўна, але вось няшчасьце, што ўвесь архіў “Заранкі” прапаў. Прыпамінаю, што часапісь “Бел. Школа ў Латвіі” * ў мяне быў – прысылалі. Толькі я мела дачыненьне з 2 рыжскай бел. школай, дзе працавалі Дзямідаў * і К.Езавітаў *. Прысылалі здымкі, прывітаньні “Заранцы”, якую выпісвалі, памагалі матэр’яльна. Шкада, што Езавітаў сышоў пасьля на фальшывую дарогу *, бо ў Менску, калі я Яго добра ведала, быў чалавекам, якому можна было верыць ва ўсім.

За прапанаваныя весткі аб Камржыньскім * дзякую. Пакуль ня выканаю (калі змагу) таго, што задумала, нічога пачынаць не хачу. Хоць гэта было б цікава.

Пішаце аб нейкай маленькай кніжачцы ці кніжачках. Ці гэта часам не “Пралескі” – маленькія кніжачкі ў сьветла-сіняй вокладцы? Выйшла 8 нумароў, калі я ўжо не дала рады знаходзіць сродкі на “Заранку”. І яна згасла, адзін наш Віленскі ксёндз-беларус Глякоўск * і запрапанаваў мне выдаваць узамен. Хоць нешта маленькае, менш каштоўнае, чым “Заранка”. Даў на гэта свае асабістыя ашчаднасьці. У зьмест ня ўмешваўся. А хто падпісываў як рэдактар, зусім ня помню. Але выдавала я. Паміма таго, не маю ніводнай кніжачкі. Ня ведала б (ня помніла б), што свайго там друкавала, каб не Новік-Пяюн *. Ён мае ўсе 8 кніжак, і як рабіў мой машынапісны зборнік “Каласкі” *, усе мае драбнічкі туды ўнёс.

Сколькі свайго пагубляла. Вершаваны сцэнічны абразок “Пастушка” – пераклад з польскай у Гродне спэцыяльна для малодшай сэкцыі бел. Гуртка, “Стрэхі” – пераклад з польскай таксама для іх. Гэта нідзе не друкавалася, рукапісы згінулі. “Пастушка” – то хоць зьмест помню, а “Стрэхі” – ня ведаю, што гэта такое.

Ляжаць не выкарыстаныя (г.зн. не друкаваліся, бо іграць то ігралі ў Гродз. Гуртку) “Варажба цыганкі” і зусім не чапаны пераклад з польскай “Цыганка Аза”. Гэта пераробка на сцэну навэлі І.Крашэўскага “Chata za wsia”. Але хто перарабіў на сцэну ня ведаю. Але я перакладала з польскага тэксту. Пісала ў гэтай справе ў Варшаву да маладога паляністы. Ён пацьвярдзіў, што сапраўды “Chata za wsia” на сцэну перароблена, але хто аўтар пераробкі так і ў сваіх пошуках не дайшоў.

Паміж іншым, Вы, напэўна, чыталі кніжку “Язэп Дыла” * і Яго ўспаміны, дзе Ён піша, што “твор сцэнічны “Цыганка Аза” знанага ўкраінскага пісьменьніка Крапіўніцкага пералажылі на бел. мову і далі больш свойскі назоў “Хата за вёскай”. Цікава, хто ж гэта такі абсурд прыдумаў? Чаму ўсё “шыварат на выварат”? Гр.А.Мальдзіс * згодны са мной, але тлумачыць, што папраўляць тэксту Я.Дылы ня меў права. Ну і цяпер тыя, хто ня ведае польскай літаратуры, маюць фальшывы пагляд на гэты немаленькі твор.

Сьціснулася сэрца, чытаючы Вашы словы: “Спадчына Міхася Іванавіча * застаецца на мейсцы”. Выракліся чалавека пры жыцьці, выракліся і памяці аб Ім. А Ён жа ня толькі разславіў беларускую песьню, але і шмат каму за мяжой дапамог захаваць чыстую беларускую мову. Маю ад Яго шмат лістоў, хоць асабіста знаёмай не была. Заўсёды дзівілася , якой добрай мовай Ён піша. Гэтай весткі пакуль што ў Прагу Надзеі Кастэцкай * (ці Вы Яе ведаеце?) перадаваць ня буду. Пачакаю. Дакладна павінен мне напісаць Генадзь Каханоўскі. Нядаўна пісаў, што бачыўся з Г.І.Цітовічам *, і мелі намер яшчэ рабіць захады.

А ў мяне дрэнныя дні. Дачка прастудзілася. Ляжыць у сябе дома. Непакоюся. Сяньня нядзеля, то Унук удома, а заўтра ад 8-ай раніцы да 5 (17) вечара буду адна. І ўсё ўдома зрабіць трэба. А чуюся не зусім.

Дзякую за здымкі Юліі Бібіла *. Калі Яна апошні раз была ў мяне, выглядала шмат паўнейшая. Помню Яе з Бабруйска, калі Яна толькі-толькі скончыла гімназію. Маю ад Яе шмат лістоў, нават тыя з 1917 г. – з Бабруйска ў Мінск – захаваліся. Яна неяк угаварыла мяне пералажыць на бел. мову М.Горкага * з разьдзела “Сказки старой Изергиль” * – “Палымянае сэрца Данка”. Пасьля хвалілі, што пераклад удаўся. А я цяпер гэтага рукапісу аніяк не магу знайсьці. Новая “згрызота”, як казаў У.Фальскі *.

Хопіць. Нядобра чуюся, трэба легчы.

Усяго найлепшага!

Калі ж Вас чакаць на “батанічныя” гутаркі?

Шчыра З. Верас

9-10/ХІІ.82 Вільня

Дарагі Сяргей Сьцяпанавіч.

Сяньня атрымала Ваш ліст. Адказваю зараз, бо пасьля панядзелку ня будзе аказыі выслаць. Дзякую за клопаты. Я крыху разгубілася, бо ніколі ў жыцьці аб дапамозе не прасіла... Помню, як Вы на мяне зьдзіўлена паглядзелі, калі я сказала, што час ад часу, маючы да Новіка * справы, пасылаю Яму крыху грошы на паперу, кальку і г. д. Вы, напэўна, падумалі, што я бяру грошы ў дачкі ці Унука? Не, я маю свае ўласныя. За ўсе мае мэмуарныя артыкулы мне плацілі ганарар. Так назьбіралася больш 200 рб. А што мне з імі рабіць? Каб я бывала ў горадзе, як раней да сьмерці с.п. Сына * (27/І.76 года), то купляла б, што мне трэба, а цяпер, калі прашу аб паштовую паперу, маркі, паштоўкі, – усё мне купляюць, але ад грошы адмаўляюцца. Так яны ў мяне і ляжаць. Так магла для Надзеі Кастэцкай у Прагу заказаць новы слоўнік і г.п. Але добра. Зраблю, аб чым пішаце, толькі па нядзелі. У панядзелак напішу, у аўторак будзе высланы. Вельмі ў мяне благі настрой. І надвор’е цісьне сваёй шэрасьцю безнадзейнай, і весткі аб хворых. С.Новік напісаў мне даўгі ліст. Там у Яго горш, чым спачатку здавалася, і пляменьнік забраў Яго ў Слонім, бо ў Менску быў без апекі.

Учора атрымала вестку ад Дануты Бічэль. Ляжала 2 тыдні ў дома, а цяпер ужо 3 тыдні ў шпіталі на хірургіі – у Яе трамбоз. Лекары намаўляюць на апэрацыю, а Яна не згаджаецца. Ляжыць з кампрэсамі. Ня толькі Яе хвароба непакоіць, але і лёс дома-музэя Максіма Б[агдановіча]. Там жа амаль нікога німа. Калі адваяваная кватэра будзе без апекі, могуць яе забраць на што іншае.

Каб Вы ведалі, як баліць душа за маё Гродна, да чаго яно цяпер дайшло.

А тут на мейсцы цяжка хворы Янка Багдановіч * – гэта ж адзін з апошніх старых беларусаў. І ніякай магчымасьці даведацца, як Ён маецца. Заўсёды званіла да Яго і паведамляла мяне аб тым, што даведалася, знаёмая Яўгіньня Лобан *. Цяпер Яна занятая хворымі Сястрой і Яе Мужам. Не магу Яе непакоіць яшчэ і сваімі просьбамі. А прасіць зяця – гарох аб сьценку. Таму ня ведаю. Вось гэта ўсё мяне прыгнятае апрача сваіх да немагчымасьці балючых ног. Але апошняя рэч звычайная. Трэба цярпліва чакаць сухога марознага надвор’я – можа будзе лепш.

Прыгатавала немалую пачку экспанатаў для Слонімскага краязнаўчага музэя. Хоць мне яго пазіцыя вельмі не падабаюцца.

Слонiмскiя настаўнiкi ў Зоськi Верас

У пачатку тыдня чакаю прыезду выкладчыка школы ў Гэрмановічах (Шаркаўшчына), які зьбірае матэр’ялы аб сваёй ваколіцы і знаных людзях, якія адтуль паходзяць, як П.Ластаўка *, Янка Пачопка *, Я.Драздовіч *. Драздовіча, вядома, ведала, але не настолькі, каб аб ім што расказаць. Але з П.Ластаўкай (ам?) даволі доўга ліставалася і маю Яго артыкул, прапанаваны да друку ў альманах Беластоцкі (так і не надрукаваны) і сьпісак Яго твораў. Ад агранома Янкі Пачопкі таксама лісты і аўтабіяграфія, якую Ён напісаў на маю просьбу. Так што падзяліцца маю чым. А ведаеце, што выклікала ліст таго выкладчыка Кліменція Кожана * з Гэрмановічаў? Ваш артыкул у “Голасе Радзімы” *. А я рада, бо лісты, асабліва П.Ластаўкі (я Яго асабіста ня ведала), сапраўды цікавыя. Яшчэ мушу дадаць, што ў суседнім з Гэрмановічамі калгасе жыве родны брат П.Ластаўкі.

А цяпер з іншай бочкі.

Не ўяўляеце сабе, сколькі я перанэрвавалася за апошні час, аж да пазаўчорашняга дня! Калі Вы мне паказалі “Сірату”, я зусім ня мела намеру кніжачку сабе браць на ўласнасьць. А выглядала і няпрыгожа, і глупа. Я хацела паказаць гэтую кніжачку “Сірату” ў таварыстве, так сказаць, іншых падобных – сцэнічны абразок з украінс[кага] “Князь Марцыпан” і з расейскага Біянкі “Лясныя хаткі” *. Падышла да сваёй сэкцыі, палажыла “Сірату” і ўзялася за папку з іншымі друкамі. І цяжка паверыць – “Сірата” як камень у ваду. Што я набедавалася, шукаючы. Сколькі начэй не спала. Бо што магло стацца, я ж ад сэкцыі не адыходзіла? Аж пазаўчора бяру шкатулку, поўную здымкаў, каб выняць здымкі, якія маю выслаць у Варшаву – справы яшчэ часоў Гродзен[скага] Гуртка. Выймаю здымкі, аж там “Сірата”. Як яна там трапіла, абсалютна ня ведаю. Астаецца паверыць, што ў хаце завёўся “домовой”, які нада мной зьдзекуецца. Жарты жартам. Але добра, што ёсьць. Дала я “Сірату” Лявону *, каб на Эры зрабіць копію. Копія будзе для мяне, а вам вярну арыгінал. Не думайце, што ў мяне такі балаган. Заўсёды ведаю, дзе што ляжыць, дзе чаго шукаць. А тут вось здарылася. Вы хіба яшчэ не пасьпелі пазваніць да этнографа Станіслава Цярохіна *? Гэта яшчэ адно трывожнае мейсца. Там жа ўся мая “Бел. Борць” *, а як нападае сьнегу, машынай да мяне не даехаць. С.Ф.Цярохін казаў С.Новіку (па тэлефону), што выслаў да мяне даўгі-даўгі ліст в[ельмі] даўно. А я яго не атрымала.

Усяго найлепшага!

З. Верас

3/ІІІ.83 Вільня

Дарагі Сяргей Сьцяпанавіч.

Перадусім сардэчна дзякую за такі каштоўны падарунак. Вельмі з яго рада.

Мала было часу, каб з Кастусём Аляксеевічам * усё абгаварыць. Можа што і не дагаварыла, таму і пішу Вам.

Я падумала, што дадаць у кніжку гэтыя дробныя пераклады – мала паможа. Мой пераклад Біянкі – гэта “Лясныя хаткі”, а “Мышанё Пік” пераклала Надзея Маркаўна Шнаркевіч *, працаўнік ТБШ (Таварыства Бел. Школы). Але мне гэты мой пераклад цяпер самой не падабаецца – трэба было б над ім папрацаваць. Я запрапанавала працы мэмарыяльнага характару, якія я дала, а чаго не магла даць, парадзіла ўзяць у Новіка-Пеюна. Яны ўсе друкаваліся, што ў Менску, а што ў Беластоку. Значыцца, прайшлі праз агонь і ваду – з імі клопату ня будзе. Што да паправак, я добра разумею, што яны мусяць быць. Гэта ж не гістарычныя дакуманты, якія трэба захаваць да драбніц у іх форме. Толькі я бы прасіла не чапаць мовы. У цяперашняй мове (вельмі не аднастайнай – у кожнага свая) ёсьць такія словы, якія даводзяць мяне да роспачы, напр. “іменна”, “прамы”, “пастаянны” і т.п. А вось прадмова? Каб яе напісаць, трэба нешта майго чытаць, разумець. Я думаю, што якраз Вы найлепш гэта зрабілі б. Апрача Вас ведаюць тое, што я пісала, А.Ліс і Янка Саламевіч. Але яны, так як і Вы, маюць працы па горла. Так што гэта ўжо Ваша справа – там на мейсцы выясьніць.

А які будзе загаловак кніжкі? Мне нічога ў галаву не прыходзіць...

Прыкра мне, што Вы пры сваёй занятасьці яшчэ бярэце на сябе і мае клопаты. Вядома, хацелася б кніжкі дачакацца, але справа гонару не такая сьпешная. 9/ІІ прыяжджаў А.К.Гардзіцкі *, прывёз дакуманты, блянкі на заяву пэнсійную. Пасьля яшчэ пісаў, каб падаць не чакаючы. Падалі ў райсабес у палове лютага. Паведамце, калі ласка, што думаеце аб маёй прапанове.

Усяго найлепшага!

Прывітаньне для Вашай сям’і. І мае вітаюць Вас.

З. Верас

8/ІІІ.83 Вільня

Дарагі Сяргей Сьцяпанавіч.

Сардэчна дзякую за здымкі і за добрыя пажаданьні на Сьвята вясны.

Я сёлета вельмі разленавалася, ніводнай знаёмай не паслала віншаваньняў на жаночы дзень. Гэта здарылася першы раз. А сама дастала шмат лістоў, паштовак. Не абыйшлося і бяз непрыемнага ўражаньня. З Празарокаў * са школы ім. І.Буйніцкага * напісана па-расейску. А пісалі ж раней па-беларуску. Ці гэта ўжо наша мова адыходзіць у нябыт? Якая моладзь выйдзе з гэтай школы?

Вы мой ліст аб прапанаваных у кніжку мэмуарных артыкулах хіба ўжо атрымалі? Вельмі цікавіць мяне Ваш пагляд на гэтую справу.

Не шанцуе мне ў Мінску. Меўся друкаваць адрывак маіх успамінаў “Мінск” у альманаху “Спадчына” *. Арсень Сяргеевіч * падрыхтаваў матар’ял, напісаў уступ, але альманаху як німа, так німа.

Ужо гады 4, калі ня больш, ляжыць апошні разьдзел маіх успамінаў “Бел. каапэратыўнае пчалярскае Т-ва “Пчала” і яго орган “Бел. Борць”. Прыгатаваны да друку А.Мальдзісам, але лепш намі разам. Таксама мела ісьці ў альманах “Белавежы” *. Гэтая апошняя частка – доказ 10-гадовай працы Зах. Бел. пчаляроў, садоўнікаў, агароднікаў і г. д. Добра, што з гэтай працай пазнаёміліся (у мяне) этнографы С.Цярохін і А.Гуркоў * і факты ўвойдуць у іх манаграфію Бел. Пчалярства. Хоць сьлед застанецца. Гэтыя этнографы прыедуць вясной, каб пазнаёміцца дакладна з архівамі “Пчалы” * і “Борці” *: лістамі пчаляроў, рахункамі і наагул з цэлай дакумэнтацыяй, бо ў мяне ўсё захавалася.

Я пачала пісаць “Старое Гродна” – успаміны маіх дзіцячых гадоў і гадоў маладосьці. Гэта спэцыяльна для Гродзенскага Музэю. Будзе ілюстраванае старымі паштоўкамі, якіх шмат мне прыслаў В.Целеш * з Рыгі.

Яшчэ мушу напісаць для Г.А.Каханоўскага “Нашчадкі Ігната Кулакоўскага” * (майго прадзеда). Трэба сьпяшацца, пакуль яшчэ магу думаць і сядзець. Бо бываюць дні цяжкія, як, напр., учора, калі быў вельмі нізкі ціск атмасфэрны, шалёны вецер і мяцеліца.

Кастусь Аляксеевіч падараваў мне сваю кніжку “Хат вячысты дар”. З прыемнасьцю “езьдзіла” ў экспэдыцыю разам з аўтарам і Арсенам Лісам. А верш “Спадчына” ўразіў мяне няспатыканым дагэтуль падыходам да зямлі, а, галоўнае, праца на ёй. Вось такую працу селяніна – з захапленьнем, радасьцю, адданасьцю – я бачыла ў нас у Сакольшчыне, ня толькі ў майго Дзеда ў Яго маленькім фальварку, але і па вёсках, дзе я часта бывала і мела шмат знаёмых, якія і цяпер яшчэ мне шлюць прывітаньні. Вось так і я. З цэлага сэрца любіла Зямлю, працу на ёй, з ёю, як ведаеце, і цяпер за зямлю трымаюся. Увосені будзе 60 гадоў, як я ў Вільні, але ні аднаго году не пражыла ў горадзе. Цяпер адно баліць, што ўжо рук да працы не магу прылажыць. Але нічога, і так зямля хутка мяне да сябе забярэ. Я бязьмежна рада, што маё замілаваньне да зямлі перайшло на Дачку і асабліва на Унука. Ведаеце, я вельмі шкадую і непрыемна мне, што на юбілейных здымках німа маіх Дачкі * і Унука *.

Але хопіць. Забіраю Ваш час непатрэбнай пісанінай. Часам мо лішняе і нецікавае пішу,, каб адарвацца думкамі ад таго, што баліць і непакоіць. Даўна цяжка хварэе (і сьлепне) стары Віленскі беларус Янка Багдановіч – рэдактар і супрацоўнік час[опіса] “Шлях Моладзі”. І я тут, на мейсцы, ня ведаю, у якім Ён стане. І не магу даведацца, бо Лявон чамусьці ня хоча пазваніць і хоць па тэлефону запытацца. Другое. Ларыса Антонаўна * ў анкалягічным шпіталі. Як мяне паведамлялі яшчэ канчальнага дыягназу не было. А цяпер нічога ня пішуць. Непакоюся, перажываю.

Усяго вам найлепшага

у здароўі, у жыцьці.

Сям’і прывітаньне.

Ад маіх шчырае прывітаньне.

L. W.

5/V.83 Вільня

Дарагі Сяргей Сьцяпанавіч.

З радасьцю спаткала Ваш ліст. Ня ішло мне аб кніжку, калі я дапытвалася людзей аб Вас, а проста аб перарваны кантакт. Такая ўжо з мяне дзівачка: калі хто ня піша доўга, шукаю віны ў сабе. А мо чым пакрыўдзіла? Мо, што сказала (напісала) “ня так”. Тым больш, што чуюся пераважна дрэнна, а часам і вельмі дрэнна. Прычыны розныя, а найбольш – гады. Добра разумею Вашы перажыванні, радасьці, узрушанасьці з сустрэчы з роднымі мясьцінамі. Каб Вы ведалі, як я тужу па Гродзеншчыне, Сакольшчыне. Усё, кожная з драбніц, кіруе туды мне думкі: дрэвы, якія і там расьлі, кветкі, нават коні на экране тэлевізара. Хоць і тут мне хапае кантакту з прыродай. Шкадую, што Вы не бачыце наш куток лясны ў цяперашні час. Штораз больш цікавых экзатычных расьлінаў гадуе мой Унук і Дачка таксама. Яна то пераважна захапляецца кветкамі. Адно прыкра, што я ўжо не магу прылажыці рук да работы, хоць пакрысе займаюся зборам зёлак лекарскіх. Ага, Вы некалісь пісалі, што прыедзеце знаёміцца з зёлкамі ў жывым выглядзе.

Што да кніжкі, то я рада, што пойдзе ўсё так, як думала і хацела. Адно шкада, што не знаходзіць сабе мейсца (бо гэта не літаратура) вялікі 10-ці гадовы адрэзак маёй працы: “Бел. каапэратыўнае Т-ва “Пчала” і яго орган “Бел. Борць”. Гэтая рэч ляжыць ужо гадоў 5 у Адама Язэпавіча Мальдзіса. Альманах, у каторым “Пчала” мелася друкавацца, ня выйшаў. Так і засталося...

Маленькі перарыў у пісаньні.

Пайшла на гарод паглядзець, што робіць Унук. Аж Ён косіць! Ізноў думкі панясьлі ў Сакольшчыну, у Альхоўнікі (так называўся маленькі фальварак майго Дзеда па Маме), дзе я ад маленства праводзіла лета. Сенажаць, складаньне сена ў копы. І я там заўсёды была. Спачатку з маленькімі дзіцячымі граблямі, а пасьля і з вялікімі. Як гэта страшэнна даўно было! А цяпер нікога з сям’і. Адна далёкая сваячка ў Варшаве, ды і з той спаткацца нельга. Але з Сакольшчыны мне пішуць стала. Добра хоць гэта.

Хопіць. Забрала Вам шмат часу.

Усяго найлепшага!

Вялікага плёну ў працы.

Шчыра прыязная З. Верас

23/VI.83 Вільня

Дарагі Сяргей Сьцяпанавіч.

Атрымала Вашую пісульку і старонку тэматычнага плана. І неяк шмат чаго не разумею. Як самі Вы калісь пісалі, што гэта мае быць “шматпланавая” кніжка * – некалькі аддзелаў. Фрагмэнты ўспамінаў: “Гродзенскі Гурток Бел. М[оладзі], “Пяць месяцаў у Менску, “Сустр[эча] з Г.Леўчыкам”, “Гісторыя бел. адрыўнога календара” (гэта мая прапанова) і творы для дзяцей. У такім выпадку, ці па мейсцы было б ілюстраваньне, ды яшчэ, барані Божа, каляровымі ілюстрацыямі? Я іх цяпер вельмі не люблю – вельмі яскравыя, не эстэтычныя ды больш стасоўныя да малодшага дашкольнага веку. А ці ж тое, што ў мяне было ў “Заранцы”, для дашкольнікаў?

Далей загаловак “Каласкі” * можа быць дастасаваны толькі да дзіцячай літаратуры. А з таго, што ў мяне ў машынапісе “Імпрэсыі”, відаць, нічога ня выйшла б, ды і для г.зв. успамінаў такі загаловак хіба не надаецца. Маеце рацыю, што ў Беластоцкіх выданьнях * так бязбожна не скарачываць. А таксама ўспаміны аб Гродзенск. Гуртку былі надрукаваныя толькі ў Бел[астоцкім] белар. календары – год 1981, чаго ў Менску аніяк ня можна было дабіцца. Наагул, нататка ў “тэматычным плане” робіць уражаньне, што справа толькі ў дзіцячай літаратуры. Ды яшчэ назоў маёй часапісі паданы няправільна. Ён называўся не “Ранак”, як падалі, а “Заранка”. Помніце верш М.Багдановіча “Ты ня згасьнеш, ясная зараначка”? Ад гэтага і ўзята “Заранка”.

А на што Вам той артыкул, што мае А.Мальдзіс? Гэта ж нічога супольнага з якой-небудзь літаратурай ня мае. Гэта вельмі падрабязныя ўспаміны аб 10-ці гадовай працы “Бел. каапэратыўнага пчалярнага Т-ва “Пчала” і яго органе “Беларуская Борць”. А калі цяпер справа ў руках гр. М.Лужаніна *, то можа Ён сам бы хацеў са мной скантактавацца. Я гатовы адказаць на ўсё, што трэба.

Пішу не выразна, а, можа, і блытана. Вельмі дрэнна чуюся. Не магу даць рады з болямі галавы, а лістоў атрымліваю па пяць-6 у дзень і, як ведаеце, маю звычай на ўсе адказваць.

Вярнуся да “Пчалы” і “Бел. Борці”. Каб узяць успаміны аб “Пчале” і “Борці” ды ўсе артыкулы, якія я ў “Бел. Борці” зьмясціла па пчалярстве, агародніцтве, садаўніцтве, лекарскіх і медадайных расьлінах, то выйшаў бы не малы зборнік. Але гэтым ужо зацікавіліся этнографы, якія пішуць “Манаграфію беларускага пчалярства”. І я вельмі рада, што астанецца сьлед ад маей работы.

А маю яшчэ адну прыемнасьць – знайшоўся адзін чалавек, які пісаў артыкулы ў “Бел. Борці”! Мой стары чытач і супрацоўнік. І мы з Ім цяпер карэспандуем. Ці ня дзіўна? Праз столькі гадоў.

Ужо 10-ая вечара. Не пазваляюць мне больш сядзець. Трэба слухацца. Так што ўсяго найлепшага. Прыкра, што раблю Вам столькі клопату. У нас цяпер цудоўна. І ўсё больш і больш новага. А я ўжо нічога не раблю, апрача таго, што памаленьку папаўняю “зялёную аптэку”.

Яшчэ раз усяго добрага

Шчыра З. Верас

26/Х.83 Вільня

Дарагі Сяргей Сьцяпанавіч.

Сардэчна дзякую за ліст, здымак (добры!). Ды і вестка аб кніжачцы добрая, калі не паробяць там “памылак” і “пераробак”. Нешта я мала веру М.Лужаніну. А ведаеце чаму? У кніжачцы У.Мархеля “Лірнік вясковы” зьмешчаны пераклад вершу Сыракомлі „Nagrobek obywatelowi” (там загаловак верша і канец не пададзеныя), дзе перакладчык пазволіў сабе пераіначыць сэнс аднае думкі. У арыгінале: “cyasem od swie ...?... sie w karcieta...” У перакладчыка: “Што дня з газартам іграў у карты”. Ці можна так рабіць? Хацеў “узмоцніць” думку, а нашто? Я гэты верш ведаю на памяць ад дзяцінства. Падабаецца мне канец – крыху іранічны, крыху гумарыстычны. У.Мархель прасіў мяне напісаць Яму мае ўражаньні ад кніжкі. Абяцала, а ўсё не магу выпаўніць, бо ўжо месяца 1.5 хварэю, і то паважна. Не ляжу, але доўга сядзець цяжка. А лістоў, лістоў як ніколі. Не пасьпяваю ў пару адказываць. Ды ўсе з пытаньнямі. Трэба думаць.

Вярнуся да кніжкі. С.М.Новік-Пяюн быў у выдавецтве “Юнацтва” ў справе сваёй кніжкі з творамі для дзяцей *. Гаварыў з галоўным рэдактарам Я.І.Каршуковым *. Пры гэтай аказыі зачапіў і справу маёй кніжкі. Галоўныя памылкі – пераробкі “Заранкі” на “Ранак” – Новіка гэта цікавіла асабліва, бо Ён быў самым рупным супрацоўнікам “Заранкі”. Пры гэтам, падобна, Я.І.Каршукоў сказаў: “Мы спачатку думалі выдаць толькі творы для дзяцей, аказалася, што ў Яе ёсьць творы паважныя, таму зробім большую”.

Няўжо А.Бачыла * аддаў толькі машынапіс зборніка “Каласкі”? А што з “Імпрэсыямі”, мо загаловак лішне прэтэнсыянальны? Яго ж друкавалі ў “Вольнай Беларусі” *, “Студэнцкай Думцы” *, “Хрэстаматыі” Дварчаніна *. Няўжо ўсё нічога ня вартае?

Я даведалася, што Н.С.Гілевіч * зацікавіўся маімі працамі. Шкадаваў, што з Ім ніхто не парадзіўся. Праектаваў гаварыць з Вамі. Але мне нічога не пісаў, то я маўчу.

Кніжкі дачакацца не спадзяюся, але няхай была б без заганаў – для маіх, асабліва, Унука. Хоць Ён, праўду сказаць, больш цікавіцца “Бел. Борцяй” і маімі ўспамінамі аб Бел. Т-ве “Пчала” і яго органе “Бел. Борць”. Гэта апошні разьдзел маіх агульных успамінаў, прыгатаваны да друку гадоў 5 таму на просьбу А.Мальдзіса. Так і ляжыць да гэтай пары ў Яго.

Маю 1 том энцыкл[япэдыі] “Прырода Беларусі”. Цікава ёсьць “батанічныя сады”, “батанічная карта”, “батанічныя запаведнікі”, а батанічнага слоўніка – німа. А ёсьць жа ня толькі мой батанічны слоўнік, але і Кісялеўскага. Чаму ж такая вестка прапушчана?

Што да Бел. календара, то, на вялікі жаль, у мяне толькі адзін экзэмпляр (і быў адзін). За 1979 г. маю 2, за 1981 г. – таксама 2.

Аб кніжку “Первый Литовский Статут” *. Другую кніжку Лявон будзе старацца здабыць для Вас і для сябе. Толькі не спадзявайцеся, што там будзе напісана, што Статут напісаны беларускай мовай. Напэўна, мова “пераменіцца” на рускую або старарускую. Чаго тут не патрафяць зрабіць! У Віленскай газэціне „Czerwony Sztandar” * А.Мальдзіс зьмясціў свой артыкул аб Сыракомлі, аб Яго польска-беларускіх сувязях. Як заўсёды в[ельмі] добра напісаны. А побач нейкай літоўскай “кандыдата філял[ягічных] навук” – “Wiezi (так па-польску не ўжываюць) y Litwa”, дзе яна піша, што Сыракомля быў літовец, толькі забыў мову продкаў. І як ім ня сорамна?

Але хопіць – больш не ўсяджу.

Вельмі падарвала маё здароўе сьмерць харэографа Янкі Хвораста *. Не сама сьмерць, бо гэтага можна было спадзявацца кожную хвіліну. Але адносіны да яго грамадзтва – ня толькі абыякавыя, але проста несумленныя. Поўнае маўчаньне. Нават абвесткі ў ЛіМе аб Яго сьмерці не было.

Цяпер яшчэ адна сьмерць. У Польшчы, у Торуні, памёр 13/ІХ этнограф Мар’ян Пецюкевіч *. Вучань Віл[енскай] Бел. Гімназіі, студэнт Віленскага Унівэрсытэта і тутэйшы дзеяч. Але там ушанавалі Яго як беларусы, так і палякі. Маю ад Яго больш як 100 лістоў і вялікую аўтабіяграфію.

Усяго найлепшага!

Шчыра зычлівая З. Верас

14/VII.84 Вільня

Дарагі Сяргей Сьцяпанавіч.

Шчыра дзякую за фота Алеся Мікалаевіча *. Я Яго так даўна не бачыла – ад 1975 году, калі прыяжджаў з Марынай (дачкой) да нас. А першы раз у 1968 годзе (ці нават у 1966-7?). Насамперад з нечым да мяне зьвярнуўся. Я адказала, а тады прыехаў з жонкай пазнаёміцца. У 1969 мы са Славай * былі ў Гудзевічах 3 дні. І ад таго часу сувязь не перарываецца. Гэта ж для мяне амаль родныя мясціны. З аднаго боку Гродна, а з другога амаль простая дарога з Гудзевічаў вядзе ў Кузьніцу, а адтуль стары тракт на Новы Двор, дзе, не даяжджаючы да мястэчка, зямля маіх Дзядоў і Прадзедаў. Такія блізкія сэрцу і такія незабыўныя.

Але што гэта пацягнула мяне на ўспаміны? Можа таму, што сёлета ў кастрычніку будуць 75 угодкі заарганізаваньня Гродзенскага Гуртка Беларускай Моладзі, а першы спэктакль для вёскі паставілі ў б[ылым] доме майго Прадзеда Ігната Кулакоўскага ў маёнтку Крыштапарова. Ставілі тады “Па рэвізіі” Крапіўніцкага. Я выступала (першы раз на сцэне) у ролі старой Пантурчыхі. Тут я крыху недакладная, бо гэты спэктакль ставілі ўжо ў Гродне. А пасьля ў Крыштапарове. Шкада, што тады ў Гродне не сфатаграфавалі мяне. Вось дзе была “страшная”. Так мяне загрыміравалі, што родная Маці не пазнала. Пыталася: “А хто гэтую старую іграе?” А грыміраваў сябра гуртка Зыгмунт Абрамовіч * – унук Францішка Багушэвіча *. Ёсьць што ўспомніць? Праўда? Ну, але хопіць.

Дзякую за здымкі даўнейшыя. Вашыя здымкі добра зробленыя, добра адбітыя. Столькі ўжо здымкаў сабралася адных юбілейных. І ўсе ляжаць не наклееныя, а альбом Ваш пусты. Німа каму гэтым заняцца.

Пішаце, што нарэшце лета. Добрае, сонечнае, гарачае было 2 дні. Цяпер, праўда, цёпла, але што і раз праходзяць дажджы. Дажджы летнія, цёплыя, для расьлінаў в[ельмі] добрыя, але для людзей з нэўральгічнымі болямі – няшчасьце. Але наракаць – грэх. Усё расьце, красуе, ягады сьпеюць. У пакоі сядзець ня хочацца, а ў гарод балючыя ногі не нясуць. Вось ізноў наракаю. Няўжо гэта ўсе старыя такія плаксы? Трэба адвучацца.

Дзякую, што не забываеце. Няхай і далей так будзе. Ледзь, ледзь не забылася. Пытаеце аб даты здымкаў?

1) як “Ганка” з “Моднага Шляхцюка” – г. 1911.

2) Здымак, што сяджу на крэсьле ў белай сукенцы, – г. 1913.

Усяго Вам добрага

Ад маіх прывітаньне.

Шчыра зычлівая З. Верас

24/ІІ.86 Вільня

Дарагі Сяргей Сьцяпанавіч.

Бандэроль Вашую атрымала. Дачка пераклад зробіць, а я пасылаю адзін верш. Магчыма, ён, яго думкі не зусім зразумелыя. Можа захочаце выбраць нешта іншае. Усе мае вершы, як і іншыя матэр’ялы – цэлая папка, – у Івана Уладзіміравіча Саламевіча. Абяцаў прыехаць у студзені. Ведаю і шчыра спачуваю Яму ў Яго горы – хвароба Бацькі, таму не пішу, не пытаюся. Але Вам на мейсцы, магчыма, зможа вершы перадаць?

Вашая думка скласьці такую анталёгію – цікавая. Кожны захоча паказаць самае характарыстычнае. Пры нагодзе ў мяне такая просьба: калі пабачыце Івана Уладзіміравіча – запытайцеся, калі ласка, ці ў гэтай маёй папцы ёсьць артыкул: “Беларускае каапэратыўнае Т-ва “Пчала” і яго орган “Беларуская Борць”. Вельмі мне гэтая рэч патрэбная. Мае ў мяне быць малады пчаляр, паляшук. Пакуль што Ён яшчэ давучваецца ў Кіеве. Ёсьць думка, каб я Яго пазнаёміла з гісторыяй, дзейнасьцю “Пчалы”. Усё ж існавала яна 10 гадоў. Маю яе статут, маю поўны архіў – рахункі, лісты пчаляроў і г. д. Але ж расказваць падрабязна мне ўжо цяжкавата. Можна што і забыцца. Лепш даць прачытаць тое, што добра апрацавана. Гэта пчаляр мае быць у мяне недзе праз месяц прыблізна. Месяц, паўтара – гэта для мяне вялікі адрэзак часу. Трэба ўсё так прыгатаваць, каб у разе што і без мяне Яго знаёмства з “Пчалой” абыйшлося.

Дзейнасьць “Пчалы” была цікавая. Добра было б, каб весткі аб ёй трапілі ў маладыя, надзейныя рукі. Уся мая надзея на Вас. За клопат выбачайце.

Усяго найлепшага.

Прывітаньне ўсім, усім.

Шчыра зычлівая Л. Войцік

Бываюць вогнішчы бурай, дажджамі залітыя,
Вугольлем чорным, попелам шэрым пакрытыя.
Бываюць душы, як той агонь, спапялеўшыя,
Напоў бы мёртвыя, напоў бы абамлеўшыя
А калі рукою бязбоязнай іх закранём –
Зазьзяюць полымям ясным, жывым агнём...

З. Верас

3/ІІІ.86 Вільня

Дарагі Генадзь Аляксандравіч.

Шчыра дзякую за кніжку “Повязь часу” *. Прачытала “адным духам”. Столькі знаёмых назоваў з часоў “Заранкі” і “Бел[арускай] Борці”. І як цяпер выясьнілася для мяне гісторыя гэтага Краю. Шкада, што я ня ведала, што ўспомніла Пятра Прадуху * (у кніжцы мусі карэктарская памылка – напісана Папрадуха?). Маю 3 паштоўкі і даўгі ліст Пятра Прадухі. Ён быў ня толькі падпішчыкам “Бел. Борці”, але і в[ельмі] актыўным сябрам Т-ва “Пчала”. Пісаў в[ельмі] прыгожым почыркам. Рабіў уражаньне сапраўды інтэлігентнага чалавека.

А ведаеце, якая мяне сёлета спаткала неспадзяванка? Атрымала павіншаваньне Н[овага] Году ад былога падпішчыка “Бел. Борці”! праз 50 гадоў ад часу сталых кантактаў праз “Борць”!

З другім падпішчыкам і супрацоўнікам з Віцебшчыны то ўжо гады тры перапісваемся і абменьваемся насеньнем, расьлінамі, вось як “Борць” людзей зьвязывала моцна.

Маю ўсе архівы “Борці” – лісты, рахункі, адрасы і г. д.

Кнiгi i часопiс, якiя выдавала Зоська Верас

Магчыма я Вам аб гэтым казала ці пісала. Гадоў 8 таму, калі ня больш, А.Мальдзіс запрапанаваў мне даць што-небудзь у Альманах. Згадзілася на падрабязны артыкул “Бел[арускае] каапэратыўнае Т-ва “Пчала” і яго орган “Бел. Борць”. Прыгатавалі (разам з А.Мальдзісам) машынапіс, і – ляжыць ён спакойна да гэтай пары. А “Пчала” існавала даўжэй, чым іншыя арганізацыі амаль поўных 10 гадоў. Цяпер гэты матэр’ял разам з усім іншым – вершамі, перакладамі, успамінамі і г.д. – у І.Ул.Саламевіча. Меўся складаць кніжку – быццам прадоўжаньне “Каласкоў”. Ці што з гэтага будзе? Надзея малая. У Я.Саламевіча цяжка хворы Бацька. Каля яго Ів.Уладз. праводзіць увесь свой вольны час. Ды і пры маім горы не да працы. У кожным выпадку я ўжо гэтага (нават калі кніжка атрымаецца) не дачакаю. А маіх блізкіх гэта мала цікавіць. Цяпер нават з Унукам не маю магчымасьці пагаварыць, бо Ён заняты іншым – Ён ужо бацька. Мае месячнага сына. А я адсунулася на цэлае пакаленьне – ужо прабабка. Вось якія ў нас зьмены.

У мяне, як заўсёды, шмат лістоў з усіх бакоў, ёсьць і новыя, далёкія карэспандэнты. А і гасьцей хапае. Адна бяда, што здароўе слабое, а таму і настрой кепскі – ні да лістоў, ні да гутаркі. Але гэта ўсё справы нармальныя. Іншага жадаць, чакаць нельга. А ўсё ж нэрвуе, калі не магу ў пару адказаць на ліст, як бывала, або аб чым-небудзь забуду. Ды і да ніякай фізычнай работы ня здатная. Што будзе з садам, агародам? Ня ведаю. Унук ня мае зусім часу, дачка – здароўя. Зяць – тыповы гараджанін – мала што ў гэтым разумее. Памагае жонцы, гэта так. Але гэта не прыроднае зацікаўленьне і замілаваньне.

А я далей ваюю за бел[арускія] назовы расьлінаў, а з гэтым, чым далей, тым горш. Цяпер, калі німа сапраўднай вёскі і сапраўднага селяніна, усе жывуць “па-гарадзкому”, то і ад прыроды адходзяць штораз больш. “Гарадзкая” культура вымагае ўжываньня культурных моўных тэрмінаў, асабліва ў галіне прыроды. Ня думайце, што гэта мая выдумка, мой пэсымізм. Мне пішуць з Віцебшчыны, з Глыбокага, што там ужо зусім зьніклі назовы: падбел, журавіны, чырвоная парэчка. Іх замянілі: маць-мачыха, клюква, красная смародзіна.

А як у паэзіі, у літаратуры? Нядаўна ў “Полымі” зьмясьціў новы верш стары паэт С.Шушкевіч. Верш прыгожы, але ў яго “гнецца доннік”. Доннік – слова расейскае. Гэта беларускі “баркун”. І ці гэта першы выпадак? Такога поўна, поўна. І німа рады. Цікава, што гэтым пытаньнем цікавяцца не мовазнаўцы, лінгвісты, а маладыя мастакі!

Столькі Вам паскардзілася, а ці зможаце прачытаць?

Як цяпер усё у Вас у дома? Якое здароўе? Які настрой?

Усяго найлепшага Вам і сям’і.

Шчыра зычлівая Л. Войцік

21/V.1986 Вільня

Дарагі Генадзь Аляксандравіч.

Кнiгi i часопiс, якiя выдавала Зоська Верас

Сардэчна дзякую за энцыкл[япэдыю] “Прырода Беларусі”. Перагледзела яшчэ не зусім старанна, але ўсё ж заўважыла, што памылак у назвах расьлін меньш, але ўсё ж ёсьць. Чамусьці з пралескі зрабілі пералеску, а рамонак лекавы або аптэчны “адаслалі” да слова хамаміла – гэта пераклад з лацінскага. Рамонак лек[авы] – па лаціне “Matricaria chamamilla”. Нашто гэтае слова “chamamilla” перакладаць на такое дзіка гучашчае “хамаміла” і лічыць яго назвай? Ёсьць і яшчэ, але шкада часу і нэрваў.

Ці займаецеся хоць крыху сваім садам-агародам? Як у Вас усё расьце? Мо німа такой сушы, як у нас? Дажджу ні капелькі, а паліваць німа чым – вада ў баках канчаецца. Як хіба помніце, у нас студні німа, вада дажджавая. Была такая бяда ўжо ня раз, і ваду прывозілі. Але было каму аб ваду старацца – траціць на гэта не адзін дзень, устаць да сонца. А цяпер проста німа каму. Слаўка жыве ў горадзе, часу абсалютна не мае, а Зяць, як хіба бачылі, дрэнна чуецца. Шкада, што ня ведаю якіх заклінаньняў на дождж. На небе ні хмаркі – чыстае, чыстае. Цёплы вецер. Але для вока шмат прыгожага. Цьвітуць дэкаратыўныя кусты і шмат бэзу. Бэз 3 колераў: звычайны сьветла-лілёвы, цёмны – буйны, а найбольш белага паўночнага. Кусты белыя, белыя...

Я гультай. Анічагуські не раблю. На ўсім гатовым. Горка і сорамна так жыць. Дачка займаецца гаспадаркай, агародам, цяплярнямі.

Ліст выходзіць нецікавы, бязвартасны. Лепш на гэтым скончыць.

Усяго Вам найлепшага!

Плёну ў працы, далейшых каштоўных твораў!

Шчыра зычлівая Л. Войцік

P.S. Ці чыталі ўжо новую кніжку Н.Гл.Ватацы *? Як Вам падабаецца бацька Максіма? А сама аўтарка, мусі, сьвядома “скараціла” і так кароткае жыцьцё Максіма на тыя 5 месяцаў, што Ён прабыў у Менску. Мусі, на гэта ёсьць нейкія прычыны.

Л. Войцік

25/V.1986 Вільня

Дарагі Генадзь Аляксандравіч.

Відаць, нашыя лісты размінуліся, бо я ўжо Вам пісала аб энцыкляпэдыі..

Вядома, што яна, энцыкляпэдыя, ёсьць, гэта ўжо вялікі плюс, але трэба крыху больш асьцярожна адносіцца да новых “вынаходаў”, як гэтая ..., аб якой я Вам пісала.

Рэжа і слых, і вочы, і сумленьне…

Перагледзела я гэтыя 2 тамы вельмі яшчэ няўважна – “па верху”. Як толькі пазбаўлюся хоць самых важных лістоў, пачну вывучаць падрабязна.

Гэтага прыродазнаўцу ня ведаю. А можа і шкада, бо нікога з прыродазнаўцаў ня ведаю. А Мальдзіс хацеў пазнаёміць мяне з батанікам – з намесьнікам дырэктара Менс[кага] Батанічнага саду – Федаруком. Той нават раз да мяне напісаў. Але што паміж намі можа быць супольнага, калі ён, працуючы ўжо даўна ў Менску, а сам родам не з цэнтральнай Расеі, а з Брэстчыны, ня ведае беларускай мовы? І, мусі, ня хоча ведаць.

Кнiгi i часопiс, якiя выдавала Зоська Верас

Але прыроду, энцыкл[япэдыю] і т. п. аставім на іншы раз. Дзякую шчыра, што звярнулі ўвагу, прыпомнілі аб 100[-годзьдзі] Я.Шнаркевіча *. Так бы і астаўся Ён забыты. Я маю Яго аўтабіяграфію, здымак, здымак групы з Картуз-Бярозы.

Напісала ўжо да Янкі Тулейкі (Ён пляменьнік Я.Шнаркевіча), прыпомніла Яму аб 100, запыталася, ці можа мне [даслаць] здымак дому, дзе Я.Шнаркевіч доўга жыў, дзе закончыў жыцьцё. Пры гэтым доме засадзіў добры сад, меў пасеку.

Напісала А.М.Пяткевічу * ў Гродна. Можа захоча падаць якую вестку ў Гродз[енскае] Тэлебачаньне. Папрабую зацікавіць Содаля * ў Менску, напішу і др. гіст. навук М.М.Улашчыку *, які нядаўна ў Менску ўспамінаў Я.Шнарк[евіча] як свайго першага настаўніка бел. мовы...

Што Вам трэба было б, каб напісаць адпаведны артыкул у бел. прэсу? Галоўная праблема – зрабіць некалькі машынапісных копіяў аўтабіяграфіі. Зяць (Лявон) дрэнна чуецца і ці возьмецца зрабіць копіі – ня ведаю. Трэба шукаць нейкай рады.

Пішыце, што Вам прыслаць, якія весткі, каб менавіта Вы змаглі напісаць артыкул да 100-дзя. Я ўсё зраблю, каб копіі аўтабіяграфіі зрабіць.

Сяньня быў хіба першы ў траўні дождж. Але пасьля дажджу ўзьняўся шалёны вецер. Круціць усю маладую расьліннасьць. Аж глядзець страшна. А ў нас так прыгожа цьвіце белы, поўны бэз і аграмадны галабень. Апошняга цэлая сьцяна, так разросься.

Так “разагналася” на вялікую работу, каб наладзіць 100 Я.Шнар[кевіча], такога добрага, даўгалетняга знаёмага, а што змагу – ня ведаю. Усё ж сілы мала і дрэнна чуюся.

Усяго добрага Вам, Сям’і, знаёмым.

Шчыра зычлівая Л. Войцік

11/VI.1986 Вільня

Дарагі Генадзь Аляксандравіч.

Усе мае захады, каб адзначыць 100 народз[іны] Я.Шнаркевіча не далі ніякіх вынікаў. З Гродна адказалі, што далучыць яго да сталай праграмы “Нашая кніга” (ці неяк падобна) немагчыма, на асобную перадачу не дадуць дазволу. З Менска – ні гуку. Содаль маўчыць. Не адказаў. Тут на мейсцы я напісала да пляменніка Шнаркевіча Янкі Тулейкі. Адказаў: “Усё залежыць ад Менска. Што мы тут можам зрабіць?” Я яму напісала, што, каб сабраць жменьку тутэйшых беларусаў, пайсці на могілкі, занясьці кветкі, ушанаваць памяць Нябожчыка, Менск нам не патрэбны”. Не адказаў. І, зразумела, нічога не зарганізаваў. Каб я мела пры сабе каго маладога, хто памог бы зарганізаваць такую справу, было б інакш.

А Лявон? Махнуў рукой, як на непатрэбныя выбрыкі “старой”, – і на тым сконьчылася...

Вельмі шкадую. Мяне з гэтай сям’ёй зьвязвалі даўгія гады сапраўднай прыязьні. Калі Жонка Язэпа Канст. хварэла, даўгія гады ляжала, а я не заўсёды магла яе адведаць, мы карэспандавалі. Маю вельмі шмат яе лістоў. У лістах адбіваецца ня толькі яе і сям’і жыццё, але і ўсе захады альбомаў: “Віленская Бел[аруская] гімназія”, Альбом Забэйды, альбомы – “Радашкаўская гімназія” і альбом “Нясьвіжска-Клецкая Бел[аруская] гімназія” *. Можа і Вам было б цікава з Яе лістамі пазнаёміцца? А і я рада была б хоць яшчэ раз з Вамі пабачыцца. Шкада, што цяпер ня можаце пабачыць нашага саду. Цудоўна цвітуць белыя і ружовыя акацыі ды і іншых кветак шмат як ніколі.

А можа зьбіраецеся ў ліпні на “свята” 110 угодкі нараджэньня “Цёткі” *? Хіба не малы будзе Зьезд беларусаў. Але тады на гутаркі ня будзе часу.

Усяго добрага.

Шчыра зычлівая Л. Войцік

26/VI.86 Вільня

Паважаны Генадзь Аляксандравіч.

Дзякую за ліст.

Так і не ўдалося нават тут ля магілы сабраць людзей і с.п. Я.Шнаркевіча ўшанаваць. Я Вам аб гэтым, здаецца, пісала. Вы хіба ў Ракуцёўшчыне * пазнаёміліся з адным з нашых “новых” Віленскім беларусам інж. Стэхам *. Ён хоць сам хацеў магілу адведаць, паказаць яе ўзяўся Янка Багдановіч. Але нічога ня выйшла. Янк. Б[агдановіч] дрэнна чуўся – паехаць ня змог. Тады інж. Стэх піша мне: хоць спозьнена, але хоць праз тыдзень паедзем. Здаецца, і гэта не ўдалося. Так што, мусі, толькі Вы і я тут на мейсцы Шнаркевіча ўспаміналі.

Вы, здаецца, ведаеце, што ў Менску новыя хаўтуры. Новік-Пяюн пісаў мне аб хваробе Г.Цітовіча, а пасьля па тэлефону паведаміў аб Яго сьмерці. У гэтым годзе гэта ўжо 3-ці чалавек адыйшоў. Пасьля сьмерці Канстанцыі Антон[аўны] *, ці як мы яе называлі “Буйлянкі”, з Нашаніўцаў я асталася адна, апошняя.

Але ёсьць і крыху добрых вестак – гэта з Гродна. Там зарганізавалі беларускі клюб – “Паходня” *. Пераважна біяхімікі з экспэрымэнтальнага інстытута, але ёсьць і з іншых інстытутаў і з Унівэрсытэта, і з вытворчасьці, і пісьменнікі, паэты, мастакі. Група ўжо вялікая. А будзе хіба яшчэ большая, бо ініцыятары энэргічныя. Ужо зрабілі экскурсію ў Гудзевіцкі музэй * (прывязьлі мне некалькі здымкаў там зробленых), а 21-га вялікая іх група (хіба чалавек 20-ці) была ў Вільні і ў нас.

Мне яшчэ ўсё падкідаюць розныя “работы” , пераважна зёлкі лекавыя – гэта Гудзевічы, але і зёлкі медадаі. Апошнія ў сувязі з перадачай вестак-матэрыялаў аб Віленск. Каапэратыўным Т-ве “Пчала”, якое існавала 10 гадоў. Іх я з прыемнасьцю перадаю маладому пчаляру-энтузіясту, які яшчэ давучваецца ў Кіеве – якраз піша дыплёмную работу. Ён – паляшук. Ужо мае поўна праектаў работы сярод пчаляроў. Паміж іншым, захоплены “Пчалой” – лістамі пчаляроў да “Бел. Борці” – хоча зрабіць альбом “Пчала” і “Бел. Борць” – вокладкі “Бел. Борці”, здымкі пчаляроў-сябраў і г. п. Трэба яму крыху памагчы. Маю ўжо гады тры сувязь з адным былым супрацоўнікам “Бел. Борці”. Цяпер нядаўна прыяжджаў другі сябра “Пчалы” – падпішчык “Борці” - в[ельмі] дзейны быў чалавек.

Падумалася, ці ня маеце часам сувязі з нашчадкамі Пятра Прадухі? Можа ўдалося б дастаць здымак Пятра? Ёсьць некалькі Яго лістоў, вельмі добра напісаных. І мова, і зьмест сьведчаць аб здольнасьцях і не малой інтэлігенцыі. Быў бы добры матэрыял нават да альбома.

Рабіць альбом мой Мікола-пчаляр, як я Яго называю, будзе вельмі ня хутка. Але тое, што я хацела б для Яго прыгатаваць, адкладаць нельга. Не такія мае гады, каб можна было нешта адкладаць.

Праціўная пагода. Вялікі вецер усё круціць, дождж, даволі зімна. Галю маю мучыць рэўматызм у руках, а і мне “ўлез” у правую руку, ледзь пішу. Вясна была сухая, у лесе суніцы і чарніцы дробненькія, сухія. Нават ягады на дрэўках Эргі (?), што ад Веры Андрэеўны *, дробненькія.

Пішаце, што мучаць Вас падарожжы электрычкай. А ці не таму, што электрычкай? Я ў дзяцінстве перажыла такое: у Кіеве да школы было вельмі далёка. Трамваі электрычныя. Мне пачалі страшна балець ногі. Дахтары сказалі, што гэта вынік электрычнай вібрацыі. Нейкія там складнікі ў арганізма зніжаюцца. І парадзілі піць піва. Я яго піла. Справа ў прысутнасьці піўных дрожджаў.

Але хопіць. Усяго добрага. Зможаце – пішыце і добра трымайцеся.

Шчыра зычлівая Л. Войцік

2/Х.1986 Вільня

Дарагі Генадзь Аляксандравіч.

Дзякую за памяць, за добрыя пажаданьні.

Цяжкавата мне нясьці на плечах такія гады, але дагэтуль яшчэ неяк трымалася, а вось ужо тыдні 2 хварэю. Ці то прастудзілася, ці нейкая інфэкцыя ўлезла. Моцна кашляю, хрыплю, баліць галава і г.д. Лячуся ўсялякімі спосабамі і лекамі. Найгорш што ня сьплю да 7-8 раніцы. Як ня сьплю, то чытаю, думаю, што яшчэ можна зрабіць. Каб ня траціць дарма часу, пакуль “жывецца”. Я вельмі рада, што Вы ўсё ж не пакінулі думкі аб юбілеі Я.Ш-ча.

А куды Вы артыкул паслалі, у якую рэдакцыю?

Я Вам, здаецца, пісала, што “Настаўн[іцкая] газэта”матэрыялу юбілейнага не прыняла. Але ж гэта ад мяне, а ад Вас – справа зусім іншая.

Што да Надзеі Маркаўны *, то маю яе здымкі і падрабязную біяграфію ды вялікую колькасьць Яе лістоў. Ведаеце, трэба неяк знайсьці адпаведны час і пазнаёміць беларускае грамадзянства з Яе імянем., з Яе жыцьцём, з яе пакутным (ляжала не ўстаючы больш як 20 гадоў!) і адначасна плённым, багатым. Дзякуючы Яе працы – карэспандэнцыі з былымі вучнямі і выкладчыкамі беларускіх гімназіяў – паўсталі альбомы: вялікі “Віленск. бел. гімназія” і малыя: “Радашкаўская бел. гімназія” і “Нясвіжска-Клецкая бел. гімназія”. Старалася здабыць яшчэ матэрыялы для “Наваградзкай бел. гімназіі” (яна існавала 15 гадоў), але былы вучань Наваградзкай гімназіі ня даў ні здымкаў, ні сваіх успамінаў, матывуючы тым, што альбом зробіць сам! І матэрыялаў ня даў, ні сам нічога не зрабіў. Добра яшчэ, што даглядае магілу свайго дырэктара, г. зн. Дырэктара Наваградзкай гімназіі *, які памёр тут у Вільні і тут пахаваны.

Што да фальклёру, то Надзея Маркаўна запісала са слоў адной жанчыны, сваёй суседкі, усё беларускае вясельле ад запоінаў да пераезду маладой у хату маладога. Усе звычаі, усе песьні. Ноты, мэлёдыі запісывалі раней Адольф Клімовіч *, а пасьля яго сьмерці П.Каруза *. Мы з маім сынам радзілі магнітафон, але Клімовіч быў проціў.

Можа што іншае з фальклёру давала Н.М. Лісу, але “Вясельле” забрала Г.А.Барташэвіч. А што з ім сталася ня ведаю і Н.М. нічога не даведалася. Ведаю, што Н.М. пасылала ў ЛіМ артыкул, але рэдакцыя нават не адказала.

А наагул я вельмі б хацела, каб Вы неяк знайшлі магчымасьць хоць на адзін дзень прыехаць. Прачыталі б біяграфію і прагледзелі лісты. Маглі б узяць сабе, што Вам было б цікава і патрэбна. Бо што з імі будзе, як мяне ня стане? А ў гэтых лістах 50 гадоў жыцьця адбілася і Н.М., і часткова майго. А яшчэ хацела б пагаварыць аб справах пчаляроў, як памагчы майму маладому Міколе-пчаляру *. Ён ужо працуе на Палесьсі. Лясьнічым-пчаляром. Мае 150 вул[ьляў] у пасецы, а праектаў – гара. Доўга не было весткі, аж 2 месяцы. Цяпер напісаў аб усім, што перажыў і як усё скончылася і бядуе, ці я Яму дарую такое доўгае маўчаньне, а я і цяпер яшчэ Яму не напісала, бо цяжка сядзець. Вось гэты ліст скончу і лажуся, хоць яшчэ белы дзень. А лежачы, як Н.Марк[аўна], пісаць не магу навучыцца.

Усяго добрага! Чакаю адказу, вельмі чакаю.

Шчыра зычлівая Л. Войцік

P.S.

Надзея Маркаўна Шнаркевіч,

за бацьку Калядзянка.

Радзілася 30 верасьня 1897 году ў Берасьці. Як Ёй было 7 гадоў, памёр бацька. Выехала з Маткай на вёску Вострава Кобрынскага павету, а пасьля ў Пружаны. Там скончыла жаночую прыватную гімназію і пачатковую пэдагагічную школу. Паўгоду працавала ў царкоўна-прыхадзкой школе, а пасьля ў школе дзяржаўнай. Падчас першай сусьветнай вайны выехала з Маткай у Сызрань, там працавала адразу ў школе. А пасьля рэвалюцыі ў Аддзеле Народнай Асьветы. Вярнулася ў 1919 г. у Пружаны і скончыла Настаўніцкія курсы. Зноў праца ў школе. У 1925 г. прыехала ў Вільню. Працуе загадчыцай інтэрнату Віл[енскай] Бел[арускай] Гімназіі. А пасьля ў ТБШ (Т-ва Бел. Школы)

У 1926 г. выйшла замуж за Я.К.Ш-ча. Амаль у той самы час пачала хварэць. Язва страўніка з камплікацыямі.

Памёрла 21 мая 1974 году.

З. Верас

27/І.1987 Вільня

Паважаны Генадзь Аляксандравіч.

Выбачце, што столькі часу не адказвала на Ваш ліст з 4/І г.г. Лістоў шмат, гасьцей шмат, розных перажываньняў ня меньш, а сілы ўжо мала. Падбяру лісты самыя “важныя”, напішу 2-3 і ўжо не магу. Баліць галава, не – баліць ня тое слова, неяк цісьне, “раздувае”, пачынаючы ад патыліцы. Кідаю ўсё і лажуся ды кладу на патыліцу гарчычнік. Напячэ, аж скура злазіць, тады лягчэй. Ну і паляжаць трэба, а лежачы, як гэта некалі рабіла сп. Надзея Маркаўна, ня ўмею. Вось так і сходзіць мой апошні час. А яшчэ бывае горш з гасьцямі. Калі 2-3 асобы – нічога, але калі цэлая група, напр[ыклад] Менская “Талака” *, тады бяда – чуюся пасьля як выціснутая. Але, з другога боку, чую, бачу каля сябе жывых людзей. Бо, наагул, чуюся вельмі стомленай. Унука бачу вельмі рэдка, а Дачка і Зяць жывуць сваім жыцьцём, маё (ды яшчэ глухой) іх ня цікавіць – і сваімі справамі ня дзеляцца і маіх ведаць ня хочуць. Але хопіць жаліцца. Неяк дажыву да вызначанага доляй дня.

Але ёсьць у мяне і добрыя, радасныя дні, падзеі. Вы ж ведаеце, якой дарагой для мяне была праца ў Т-ве “Пчала”. І ўсё думалася, каму ж я ўсё гэта астаўлю. Каб памяць аб “Пчале” не заглохла. Я ўжо Вам, здаецца, пісала аб пчалярах-палешуках. На маю радасьць, іх штораз больш гуртуецца. Задумалі стварыць музэй пчалярства, маюць ужо шмат экспанатаў, шмат праектаў, шмат кіпучай энэргіі. Пішуць мне і прыязджаюць. Дзеляцца думкамі, працай, вынікамі. У пачатку гэтага тыдня быў галоўны ініцыятар пчалярскай работы Мікола Папека з таварышам-фатографам. Цэлы дзень гутарылі аб тым, што і як захаваць з Т-ва “Пчала” і як “Бел. Борць”, лісты пчаляроў – сябраў “Пчалы”, падпішчыкаў “Борці” і г.д. Я думаю, што такі Музэй Пчалярства (думаюць пасьля дадаць і рыбалоўства і паляўніцтва) – лепшы захавальнік для “Пчалы” і “Борці”, чым агульныя музэі – літаратурна-гістарычныя і г.д., дзе німа адпаведных умоваў. Ну “Борць” то будуць мець толькі копіі, бо арыгіналы астаўлю Унуку – Ён аб гэта просіць, – а калі-небудзь і сам гэтыя арыгіналы аддасьць у той музэй. Вось толькі мае пчаляры бядуюць, што не маюць на музэй будынку. Ёсьць там у іх недагледжаны, амаль у руінах, касьцёл. Рамонт то яшчэ нічога, але як здабыць гэты касьцёл? Як аб яго старацца? А можа мяне так абходзяць палескія пчаляры, што і ўва мне ёсьць капелька палескай крыві па Ігн. Кулакоўскім? Вось гэтая, такая рупная, моладзь для мяне, як дзеці, як нашчадкі, а яны мне далі тытул “Маці беларускага пчалярства”. Ці ня лішне ганаровы тытул? Але ў мяне галава не закруціцца – ужо не пасьпее.

Генадзь Аляксандравіч, я Вас ужо прасіла, калі толькі зможаце, час і здароўе пазволіць, напішыце для іх аб пчалярах з часоў “Бел. Борці” у ваколіцах Маладзечна. Добра? Я ім дала адрасы падпісчыкаў “Борці”, якія яшчэ жывуць і з якімі я і цяпер кантактую.

Вельмі слушныя Вашыя думкі аб спаборніцтвах. Мне пісалі, што А.Лойка * да сьлёз(!) пакрыўджаны, што яму не далі нейкай прэміі ці ўзнагароды. Ці ж дзеля прэміяў, адзнакаў чалавек жыве ды працуе? Якая такому чалавеку цана?

Спагадаю Вашым перажываньням – хаваць памёршых ці блізкіх, ці нават далёкіх – цяжка, вельмі цяжка. А ведаеце, дзіўна гэта ў жыцьці. Вы пішаце аб сьмерці (і дэталі з біяграфіі) Пётры Касьцюкевіча. Я прачытала і вачам ня верыла – чытала яшчэ і яшчэ. Бо падумайце, я завочна пазнаёмілася з Пятром Пятровічам Касьцюкевічам. Ён з Віцебшчыны. Радзіўся ў 1886 г. Быў у партызанах, пасьля ў арміі. Жыве ў Петразаводзку. Па прафэсыі мастак, графік-афарміцель і паэт. Вершы беларускія пачаў пісаць вельмі рана, маючы 14-15 год. Вершы добрыя, мова прыгожая. Але калі пасьля вайны апынуўся ў Петразаводзку, дзе жыве і цяпер (год як на пэнсыі), там жаніўся, штораз цяжэй Яму пісаць ліст па-беларуску. Я яму пішу лісты, пасылаю беларускія кніжкі.

Што да Надзеі Маркаўны, я пісала Лісу. Прапанавала біяграфію Н.М., але адказаў, што з гэтага нічога ня будзе, бо “ўжо ліміт скончыўся”. Я прыдумала іншае. Вы, напэўна, ведаеце аб Гродзенскім клюбе “Паходня”. У іх розныя сустрэчы, розныя мерапрыемствы. Цяпер я ім запрапанавала (карэспандую з іх сакратаром), каб яны – сябры “Паходні” – наладзілі сустрэчу з кусочкам гісторыі бел. Руху – з нашымі дзеячамі Шнаркевічамі Язэпам Канстанцінавічам і Надзеяй Маркаўнай. Абяцалі калі захочуць – згодзяцца на маю прапанову, даць біяграфіі ды здымкі. Пабачым, што адкажуць. Наагул, цікавыя ў іх там людзі. Быў у мяне цэлы іх клюб – чалавек 20. Маю здымкі, робленыя ў нас, здымкі з Гудзевіч, куды “Паходня” езьдзіла. А сакратар * пасьля раз адзін прыяжджаў. Паведамляе аб усім, што ў Гродне робіцца, а я пасьля кожнай весткі “бачу” сябе ў Гродне.

Трэба на гэтым скончыць, бо пішацца штораз горш. Так бы хацелася з Вамі пабачыцца. Было б аб чым пагаварыць, гэта ня тое, што ліст. Ня ведаю, што думаць, але мае лісты да Менскіх адрасатаў да іх не даходзяць. Дзе гэтыя мае лісты дзяюцца? Ці Вільня іх ня выпускае, ці ў Менску яны не пажаданыя?

Атрымала пасьля доўгага перарыву ліст ад дачкі агранома Янкі Пачопкі – аўтара кніжкі “Пчолы”, “Агародніцтва”, шматлікіх артыкулаў у “Студэнцкай Думцы”. Мушу Ёй хоць коратка адказаць. Піша так сардэчна, хоць мы ніколі не бачыліся.

І гэта на сяньня будзе ўсё. Сядзець доўга не магу. Усё ў сярэдзіне баліць, ляжу і чытаю. А сну таксама німа часам і да 7-й раніцы. Адным словам, пахваліцца німа чым.

Як у Вас з марозамі? У нас у лесе было -27, у горадзе больш – да -36 даходзіла. Пасьля пацяплела, сёньня -8. А сьнегу, сьнегу! Два апошнія дні была мяцеліца, сяньня ціха. Адлігаў не было, мо сьнег пушысты, але яго вышэй каленаў.

Янка Саламевіч даўна прыслаў мне пляны маёй кніжкі, якую Ён складае. Зьбіраўся прыехаць, каб разам над гэтым плянам падумаць. Раней ня меў часу, пасьля маразы, а цяпер так шмат сьнегу. Як дабярэцца?. А я ж ня маю часу ўжо, каб доўга чакаць. Цікава, чаму гэта ўжо зараз люты, а каляндара кніжкі німа? Маю, як цяпер называюць, перакідны. Якое ж беднае выданьне. Крышачку датаў гістарычных, усе аднабочныя і – чыстая папера.

Усяго добрага. Пішыце. Рада мець усялякія падрабязныя весткі.

Шчыра зычлівая Л. Войцік

Прывітаньне для сябраў Бел. Хаткі *

5/ХІ.1987 Вільня

Дарагі Генадзь Аляксандравіч,

Дзякую за ліст, за цікавыя весткі.

Аб Анталёгіі пэд[агагічнай] м[ысьлі] я першы раз чую. Гэта вельмі каштоўная навіна. Але цяпер то мусіць здабыць гэтую кніжку немагчыма. А шкада, бо можа б Унука майго, Слаўку, яна зацікавіла. Больш то хіба нікога.

Я нядаўна пераглядала старыя нумары “Работніцы і сялянкі”, хоць у цяперашнім выданьні то і ня вельмі прыемна яе чытаць. Але прачытала Ваш артыкул пра Эмілію Плятэр *.

Ня помню, ці я Вам калі казала, ці пісала, што маю матэр’ялы, артыкулы з самай новай польскай Энцыкляпэдыі аб Эміліі Плятэр. Адгалоскі аб яе жыцьці ў чужаземных літаратурах і г. д. Зрабіў адбіткі мой стары знаёмы Язэп Александровіч Найдзюк *, які ўжо не жыве.

Цяпер у нас тут у Вільні 11 г[этага] месяца мае адбыцца цікавая імпрэза. Літоўскі студэнцкі клюб “Рымунё” арганізуе вечар, прысьвечаны шматнацыянальнай культуры Вільні. Яны прапануюць далучыцца і беларусам. Мае там быць і выстаўка экспанатаў, зьвязаных з жыцьцём розных нацыянальнасьцяў. Аднаму студэнту даручылі зьвязацца з беларусамі. Быў і ў нас. Я тады дрэнна чулася, ляжала, не ўставала. Але дачка выбрала тое-сёе з маіх архіваў: “Бел[арускую] Борць”, “Саху”, “Заранку”, здаецца, “Крывіч” *. Шкадую, што не было “Студэнцкай Думкі”. Можа яшчэ ўдасца пераслаць. Думаю, што важна зазначыць, што існавала студэнцкая беларуская арганізацыя ў Віленск. Унівэрсытэце. Але хто іх, літоўцаў, ведае. Як сьвяткавалася 400-годз. Віленск. Унівэрсытэта, то выдалі кніжку і ў прэсе пісалі: год заснаваньня Унівэр. Стэ[фана] Баторага, год спыненьня дзейнасьці царскімі ўладамі і год адкрыцьця Унівэр. ужо імяні Капсукаса, а аб тым, што Унівэрсытэт працаваў у 20-30 гады пры Польскай уладзе – ні слова, быццам яго і не было. То можа і “Студэнцкай Думкі” – органу Бел. Студэнц. Саюзу * ў той час – не пакажуць?

Найгорш, што пасьля таго выступленьня Сташкевіча * Лявон нікуды ня ходзіць. Праз Яго нічога даведацца не магу. Хоць па тэлефону з нашымі “новымі” беларусамі сувязь трымае. Затое нашы з Лявонам кантакты “слабенькія”. Ну, неяк будзе.

Ведаю, што цяпер у канцы году ўсе вельмі занятыя, але як толькі здарыцца магчымасьць, рада была б з Вамі яшчэ разок пабачыцца. Ня чуюся моцна і ўсё можа здарыцца.

Усяго добрага!

Сардэчна зычлівая Л. Войцік

22/ІІІ.1988 Вільня

Дарагі Генадзь Аляксандравіч.

Толькі што атрымала Ваш ліст. Дзякую. Зараз жа пішу.

Дзякую перадусім за аўтограф да кніжкі “Маладзечна” *.

Таксама і за “запрашэньне” – прыгожае, эстэтычнае і здымак А.Бачылы цудоўны. Так і прыпоўніўся Яго прыезд першы і, на жаль, апошні.

Вельмі добра, што Далідовіч * прачытаў Пратаколы. Напэўна, шмат што зразумеў. Ён мне пісаў (яшчэ перад тым, чым пабачыў Пратаколы). Я Яму адказала – запрапанавала, каб прыехаў, дала б прачытаць свае в[ельмі] падрабязныя ўспаміны і аб Зьездзе, і аб грамадзкім беларускім жыцьці ў Менску. Ды і здымак у мяне ёсьць агульны – сябры Усебеларускага Зьезду і Вайсковага. Ці прыедзе ня ведаю – яшчэ мне не сказаў. Перасылаць розныя інфармацыі лістоўна – справа безнадзейная. А асабіста яшчэ (пакуль што) магла б шмат расказаць, паказаць. Але надоўга адкладаць ня вельмі бязьпечна.

Вярнуся да дакуманта – Пратаколаў. То што, Я.Саламевіч ня лічыць патрэбным рабіць ксэракопіі? Калі не, то як бы мне гэты дакумант вярнуць? Што пасьля з ім будзе – не мая справа, але пакуль яшчэ “крыху” жыву, хацела б мець, бо я з гэтым часам, з гэтымі падзеямі цесна зьвязана.

Заняцца асобай др. Грынкевіча * я сапраўды не маю сілы. А.Ліс з жыцьцяпісам доктара, яго працамі добра знаёмы і асобу др. Гр-ча паважае, але чамусьці ня вельмі мае надзею, што Яго рукі да гэтай тэмы дойдуць. Тады што ж рабіць?

Найгорш, што я і ня ведаю, дзе фактычна працы др-а дзеліся. У Віленскіх архівах ёсьць толькі брашура “Алькагалізм”, а больш нічога. У мяне бібліяграфія поўная – на паперы, а фактычныя выданьні дзе?

Пазаўчора быў на мяне сапраўдны “налёт”. Прыехалі з Менску: Г.Сагановіч * з жонкай, Алесь Гуркоў – студэнт і адначасна М.І.Ермаловіч *. Я яго і не пазнала. А Яго вочы, што за гора-няшчасьце. І як жа Ён не баіцца езьдзіць-хадзіць? Гэта ж так небязьпечна. Аж душа за Яго баліць.

Апрача др. Грынкевіча яшчэ адна справа ёсьць на сэрцы і на сумленьні. Гэта Аркадзь Смоліч. Я дала Я.Саламевічу аб См-чу крыху матэр’ялаў для Энцыкл[япэдыі] Багдан[овіча]. Але ж гэта быў чалавек выдатны, па праф[эсіі] аграном, але па замілаваньні – географ, прафэсар, узнагароджаны за працы залатымі мэдалямі. Няўжо аб Ім маўчаць? А хто займецца, хто напіша? Я думала, што Уладз. Міх. Казьбярук *. Але ён адмаўляецца. Кажа, што на пару гадоў работу мае. Я маю Яго біяграфію і поўную бібліяграфію, а каму такую работу падсунуць? Хто зможа ўзяцца, напісаць, апрацаваць? У мяне пачка Яго лістоў да мяне, пачынаючы з 1913 г. У лістах адбітак чалавека, беларуса-грамадзяніна. Пакуль што лістамі зацікавіўся, узяў пачытаць Г.Сагановіч. Але ж гэта толькі каб пазн[аёміцца] з новым няведамым чалавекам. А што далей? А тут яшчэ да мяне пішуць Дочкі Смолічаў з Кіева, як да некалі свайго блізкага па Бацьках. З аднэй з дачок то і А.С.Ліс можа скантактавацца, асабліва, каб захаваць спадчыну – кніжкі. А тут на бяду сама неяк пачала штораз больш недамагаць. Цэлы арганізм адмаўляецца ад працы, і цяжка змагацца.

Усяго вам добрага! Не хварэйце, не паддавайцеся – яшчэ Вам зарана.

Шчыра зычлівая Л. Войцік

27/IV.1988 Вільня

Дарагі Генадзь Аляксандравіч.

Г.Далідовіча ні слуху, ні духу. Раз пісаў, дзякаваў за ўвагу, за давер і г.д. Не пісаў доўга, бо быў заняты, а пасьля прастудзіўся. Піша: “Хачу прыехаць зусім здаровы. Дам знак”. На гэтым скончылася. А можа спалохаўся? Яго “памылкі” – гэта дзіцячая гульня ў параўнаньні з выступленьнем на арэну В.Круталевіча *. Я і раней крыху аб ім ведала, але цяпер аб яго “працы” напісаў мне Аляксей Міхайлавіч *, пытаючыся, што я аб гэтым думаю. Справа ў тым, што я там моцна і двухзначна паказана. Ці Вы што аб яго выступленьні ведаеце? Гэта датычыць Менска ў 1917 годзе. Быццам там эсэры стварылі партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў (першы раз аб такой партыі пачула). У гэтую партыю ўваходзілі: П.Бадунова *, Т.Грыб *, Мамонька *, Душэўскі *, Пэрапук *, шмат іншых і я. А я, належачы да партыі, не пакінула Вялікай Бел. Рады. Значыцца сядзела на 2-х (працілеглых) крэслах? Так? Разышлася гэта выдумка па Гродне. Глядзяць з недаверам і г.д. А я аб гэтакай партыі першы раз чую. З П.Бадуновай раз бачылася. Яна эсэрка ніякай беларускай працай не цікавілася, тым больш, Бел. Хаткай і Камітэтам помачы ахвярам вайны. К.Душэўскі быў тады ў Пецярбургу. Я аб ім ведала ад студэнтаў, але яго ніколі не бачыла. Чэрапук (ён з Горадзенскага гуртка, паходзіў з Новага Двара) ніколі ў жыцьці ў Менску ня быў. Іншыя? Шмат якія прозьвішчы першы раз чую, а іншыя: Мамонька, Козік * – сябры Бел. Вайсковай Рады. Нічым не адзначаліся. Мо гэта ўсё напалохала Г.Далідовіча?

Як бачу, В.Круталевіч хіба больш небясьпечны ад Сташкевіча. Ды і той, здаецца, і далей капае ямкі пад Луцкевічамі *. Як гэта ўсё надаела. Хапае і іншых балючых тэмаў: мовы, школаў і г. д. А ведаеце, тэмы нашай мовы і адсутнасьці бел. школаў шырока разглядае польская публіцыстыка. Пытаюцца, ці гэта ўсё праўда, ці плёткі. А што адказаць?

Хіба хопіць. Пішу блага, чуюся яшчэ горш. Да ўсяго нешта з вачамі. Аслабелі, ці што? Не магу чытаць, не бачу літараў – усё зьліваецца.

Што ў Вас? Як здароўе? Што з вясной? Дзе яна? У нас ляжыць сьнег. Крыху сыйдзе і зноў падае. Дажджу не было ні разу.

Усяго найлепшага.

Л. Войцік

Калі ласка, прывітаньне ад мяне М.І.Ермаловічу і Міхасю Казлоўскаму.

Л. Войцік.